Tây Tiến là bài thơ nổi tiếng của nhà thơ Quang Dũng viết về chiến
dịch Tây Tiến cách đây đã 70 năm. Là chiến dịch kéo dài nhiều tháng
trời, diễn ra trên một vùng đất rộng lớn của Tây Bắc nước ta và nước bạn
Lào với biết bao sự gian khổ hy sinh của người lính, đồng thời, tác giả
là người trong cuộc cũng từng được thưởng ngoạn nhiều cảnh đẹp của
thiên nhiên cũng như con người trên những vùng đất đã đi qua.
Bởi vậy trong ký ức nhà thơ đã ghi đậm bao địa danh, và có lẽ, đây là
một trong những bài thơ xuất hiện nhiều địa danh. Đó là Sông Mã, Sài
Khao, Mường Lát. Mai Châu, Pha Luông, Mường Hịch, Viên Chăn, Sầm Nứa…Mỗi
địa danh gắn với một kỷ niệm. Nhưng phần lớn mỗi địa danh chỉ được nêu
trong một hay hai dòng, riêng Mộc Châu chiếm trọn một khổ thơ:
Người đi Châu Mộc chiều sương ấy
Có thấy hồn lau nẻo bến bờ
Có nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa.
Đọc khổ thơ ai cũng thấy sự hoang vắng heo hút của Mộc Châu ngày đó,
nhưng không chỉ có lau rừng phơ phất triền núi, con người trên chiếc
thuyền độc mộc nhỏ bé trước dòng nước lũ hung hãn của sông Đà, mà cạnh
dòng nước ấy còn có “hoa đung đưa”, nghĩa là mắt tác giả không hề bỏ qua
cảnh đẹp tự nhiên của nơi này.
Khi nói về cái hay của “Tây
Tiến”, người ta thường trích những câu như: Heo hút cồn mây súng ngửi
trời , hoặc: Mai Châu mùa em thơm nếp xôi; hay: Tây Tiến đoàn binh không
mọc tóc … Vâng, đó là những câu thơ thật hay, càng đọc, càng ngẫm càng
hay. Với tôi, có một chữ trong bài thơ này khi nói về Mộc Châu mà mỗi
lần đọc tôi đều dừng lại và ngẫm nghĩ. Đó là chữ hồn trong hồn lau của
câu thơ:
Người đi Châu Mộc chiều sương ấy
Có thấy hồn lau nẻo bến bờ.
Chữ “sương”của câu thứ nhất dồn cho câu thơ thêm ý, tách tác giả ra
khỏi các nhà thơ bình thường (vì nhà thơ bình thường dễ viết : Người đi
Châu Mộc chiều hôm ấy lắm!) thì chữ “hồn” ở câu thứ hai nâng vị thế nhà
thơ lên một bậc. Nghe nói nhà thơ Huy Cận đã qua mười bảy lần chọn lựa
mới có được chữ “củi” trong Củi một cành khô lạc mấy dòng; thì Quang
Dũng chắc chẳng dễ dàng gì mà có được chữ hồn đầy hồn vía ấy. Phải chăng
tác giả từng cân nhắc: Bông lau hoặc hoa lau ư? Chỉ thông tấn đơn thuần
chứ không chở được nỗi niềm gì. Trong thơ, tả cảnh chẳng qua là tả
tình, người buồn cảnh có vui đâu bao giờ là vậy. Cờ lau ư? Hoàn toàn
không hợp với tâm trạng có phần heo hút của người viết, hơn nữa đây có
phải nói cảnh Ninh Bình đâu mà nhắc tới cờ lau tập trận? Ngàn lau thì
nói được số nhiều nhưng không đúng với cảnh tây bắc đồi núi, bến bờ
thoắt ẩn, thoắt hiện thuở ấy. Tôi tin rằng trước khi hồn lau bật dậy,
tác giả đã gặp Vi lô san sát hơi may trong Truyện Kiều.
Khổ thơ trên
tác giả trực tiếp nhắc đến hai chữ Châu Mộc, còn một một địa danh nữa
cũng thuộc Mộc Châu, đó là Pha Luông. Theo tiếng Thái, Pha Luông có
nghĩa là bức thành lớn, bức vách lớn. Ngọn núi này của Mộc Châu cao gần
2000 mét , nằm sát biên giới Việt Lào mà đoàn quân Tây Tiến đã từng qua
đây:
Dốc lên khúc khuỷu, dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây, súng ngửi trời
Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống
Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi.
Chắc là tác giả dừng lại trên vách cao của Pha Luông mà phóng tầm mắt nhìn về làng bản ẩn hiện trong mưa mù ở tít tắp xa…
Mộc Châu chiếm một vị trí quan trọng trong chiến dịch và ký ức
Tây Tiến. Những người từng tham gia Tây Tiến cũng như các thế hệ lớn lên
sau này đều biết vậy nên khi có ý tưởng xây dựng Khu tưởng niệm Tây
Tiến thì mọi người đều thống nhất chọn địa điểm là thị trấn Mộc Châu. Và
đúng hẹn, tháng 8 năm 2016 vừa qua khu tưởng niệm này đã được khánh
thành. Thế là du khách đến Mộc Châu, ngoài những đồi chè xanh bạt ngàn,
đàn bò sữa đủng đỉnh trên bãi cỏ, những trang trại rau quả sạch dân Thủ
đô từng quen tên, đỉnh Pha Luông mơ màng trong mây, thác Dải Yếm trữ
tình và huyền thoại… thì nay có thêm một điểm đến mới khiến du khách
rưng rưng cảm động vì biết được sự gian khổ, hy sinh một thời. Khu tưởng
niệm này có hai phần: phần một là Nhà Truyền thống trung đoàn 52 Tây
Tiến, chứa đựng nhiều hình ảnh và hiện vật, trong đó có tượng bán thân
của nhà thơ Quang Dũng đặt cạnh bài thơ Tây Tiến. Phần thứ hai là tượng
đài, phần chính khu tưởng niệm Tây Tiến. Nhà điêu khắc đã dựa vào cảm
hứng khi đọc bài thơ Tây Tiến để thiết kế khu tượng đài này. Đường lên
tượng đài là những lối dốc, chạy dích dắc …gợi nhớ “Dốc lên khúc khuỷu,
dốc thăm thẳm”. Hai bên lối dốc mọc lên những cây hoàng lan, một loại
hương quen thuộc của Hà Nội, muốn nói rằng, trong đoàn quân Tây Tiến có
rất nhiều chàng trai Thủ đô mà Quang Dũng là một ví dụ, và trong cuộc
hành quân dài dằng dặc đó, có những “đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”. Hồn
lau Mộc Châu trong thơ ngày ấy cũng đã hiện hình phơ phất cùng với ngôi
tháp tượng trưng cho đất nước Lào. Trung tâm khu tưởng niệm là nhà thờ
các liệt sĩ Tây Tiến. Điều đáng nói là mái nhà này được cách điệu bốn
khẩu súng chụm đầu lại,vừa nói tình đồng đội chiến đấu gắn bó, đồng thời
gợi lên “Heo hút cồn mây súng ngửi trời”. Phần cuối là Khải hoàn môn…
Tôi đã từng thuộc lòng bài thơ Tây Tiến từ nhỏ, đã nhiều lần bình
bài thơ này trên báo chí cũng như trước bạn đọc…nhưng chưa bao giờ tôi
xúc động như khi lần bước trong khu trưởng niệm này và nghe giọng đọc
nghẹn ngào của cô gái người Thái thuyết minh. Bạn đọc trẻ tuổi sinh ra
khi cuộc chiến tranh đã lui rất xa, vào thăm khu tưởng niệm này, biết
được sự hy sinh to lớn của thế hệ cha anh và cái giá dân tộc ta phải trả
cho độc lập tự do.
Lên Mộc Châu lần này tôi nhận ra rằng, bài
thơ Tây Tiến của Quang Dũng không chỉ làm sống lại chiến dịch Tây Tiến
trong lòng bạn đọc qua sách báo, mà chính từ bài thơ đó, chúng ta có
được một khu tưởng niệm đầy ý nghĩa và xúc động. Và chính khu tưởng niệm
này, thêm một lần nữa thể hiện sự gắn bó của Mộc Châu với Tây Tiến.
Trại viết Mộc Châu, 25-10-2016
Vương Trọng
ẢNH: Tượng nhà thơ Quang Dũng và bài thơ Tây Tiến trong phòng truyền
thống của Trung đoàn 52 Tây Tiến. Nhà thơ Vương Trọng trước ban thờ
trong khu Tưởng niệm Tây Tiến ở Mộc Châu.
 |
| Tượng Nhà thơ Quang Dũng |
 |
| Bàn thờ các chiến sĩ Tây tiến tại khu tưởng niệm . |
